Ngựa không phải con vật gắn với đồng bằng Việt Nam như trâu, nhưng nó có mặt dày đặc trong ngôn ngữ, truyền thuyết và tín ngưỡng.
Ngựa trong mười hai con giáp
Ngựa là con giáp thứ bảy, ứng với chi Ngọ.
Giờ Ngọ là khoảng từ mười một giờ trưa tới một giờ chiều — quãng giữa ngày, lúc mặt trời cao nhất. Đó cũng là nguồn gốc của từ "chính ngọ" chỉ đúng giữa trưa.
Trong hệ tam hợp, Ngọ thuộc nhóm Dần — Ngọ — Tuất; và xung với Tý.
Trong thành ngữ và tục ngữ
Tiếng Việt có nhiều thành ngữ dùng hình ảnh con ngựa, và chúng khá nhất quán về ý:
- Một lời nói ra, bốn ngựa khó đuổi — lời đã nói thì không rút lại được.
- Ngựa quen đường cũ — trở lại thói cũ.
- Đầu voi đuôi chuột thì không nói về ngựa, nhưng được đằng chân lân đằng đầu và nhiều câu khác cùng nhóm hình ảnh gia súc lao động.
- Thẳng như ruột ngựa — nói thẳng, không vòng vo.
- Ngựa non háu đá — trẻ người non dạ mà hăng.
Điểm chung: hình ảnh con ngựa trong tiếng Việt thường gắn với tốc độ, với tính bộc trực, và với việc đi rồi thì khó quay lại.
Trong truyền thuyết
Hình ảnh nổi tiếng nhất là ngựa sắt của Thánh Gióng. Trong truyền thuyết, cậu bé làng Gióng lớn lên thần tốc, cưỡi ngựa sắt phun lửa đi đánh giặc, đánh xong thì cả người lẫn ngựa bay về trời.
Chi tiết ngựa sắt đáng chú ý: nó gắn câu chuyện với thời kỳ con người bắt đầu làm chủ kim loại, và với ý niệm sức mạnh đến từ cả sự phi thường lẫn công cụ do chính cộng đồng rèn nên.
Trong tín ngưỡng
Ngựa giấy là vật phẩm quen thuộc trong nhiều nghi lễ dân gian, dùng làm phương tiện tượng trưng. Trong các đền phủ, tượng ngựa thường được đặt ở hai bên sân, mang màu sắc khác nhau tùy theo hệ thống thờ tự.
Trong nghệ thuật cung đình và kiến trúc cổ, hình ngựa xuất hiện trên phù điêu, tượng đá trước lăng mộ, và trong các đồ án trang trí.
Trong đời sống vùng cao
Đây là nơi con ngựa có vai trò thực tế nhất và vẫn còn tới ngày nay.
Ở nhiều vùng núi phía Bắc, ngựa là phương tiện thồ hàng trên đường dốc mà xe không đi được — chở nông sản xuống chợ, chở vật liệu lên bản. Con ngựa ở đó là tài sản của gia đình, không phải vật nuôi làm cảnh.
Cảnh ngựa thồ trong phiên chợ vùng cao vì vậy không phải hình ảnh dựng cho khách du lịch — nó là sinh hoạt bình thường, và cũng là lý do các hội đua ngựa ở đây có ý nghĩa với người địa phương.
Trong ngôn ngữ hằng ngày
Một dấu vết thú vị: nhiều từ tiếng Việt còn giữ chữ "mã" gốc Hán chỉ con ngựa, trong các từ ghép mà người dùng không còn nghĩ tới nghĩa gốc — mã lực để chỉ đơn vị công suất, xe song mã, và các từ khác.
Đơn vị mã lực là ví dụ rõ nhất về việc con ngựa từng là thước đo sức mạnh của cả một thời đại — và cái tên còn lại rất lâu sau khi máy móc đã thay thế nó.
Hỏi đáp nhanh
Ngựa ứng với con giáp nào và giờ nào?
Chi Ngọ, con giáp thứ bảy. Giờ Ngọ là khoảng mười một giờ trưa tới một giờ chiều — cũng là nguồn gốc của từ chính ngọ chỉ đúng giữa trưa.
Hình ảnh con ngựa trong thành ngữ Việt thường mang ý gì?
Khá nhất quán: tốc độ, tính bộc trực, và việc đi rồi thì khó quay lại — như một lời nói ra thì bốn ngựa khó đuổi.
Chi tiết ngựa sắt trong truyện Thánh Gióng đáng chú ý ở đâu?
Nó gắn câu chuyện với thời kỳ con người bắt đầu làm chủ kim loại, và với ý niệm sức mạnh đến từ cả sự phi thường lẫn công cụ do chính cộng đồng rèn nên.
Ngựa còn vai trò thực tế ở đâu?
Ở nhiều vùng núi phía Bắc, ngựa là phương tiện thồ hàng trên đường dốc mà xe không đi được. Con ngựa ở đó là tài sản của gia đình, không phải vật nuôi làm cảnh.
